Instagram’da yapay zekâ, çoğu zaman bir ürün adı olarak değil bir meslek gibi konuşuluyor. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi’nin 16. sayısında, 30 Haziran 2026’da yayımlanan nitel çalışma bunu 105 videolu reklam üzerinden saymış. Yazarlar Seyyid Halid Özgür, Ömer Faruk Özgür ve Kadriye Kobak. Başvuru 25 Ağustos 2025, kabul 3 Nisan 2026. Örneklem amaçlı. Videolar 18-24 Temmuz 2025 arasında Meta Reklam Kütüphanesi’nden toplanmış. Her reklam için bağlantı, ekran görüntüsü, gönderi metni ve varsa video indirilmiş. Konuşmalar çözümlenip MAXQDA 2024’e yüklenmiş. Reklamlar R01’den R105’e numaralanmış. Tablolardaki “belge” her zaman tek bir reklam değil. Analiz edilen belge sayısı 210. Yüzdeler bu belge yığınına göre. Bir kısmı kodlanmamış.
Hangi sektör konuşuyor
Sektör kodu işlenen belgelerde teknoloji 49 belge ile birinci. Geçerli yüzde 49,49. Hizmet sektörü 30 belge, geçerli yüzde 30,30. Eğitim 15 belge, yüzde 15,15. Eğlence ve sağlık 11’er belge, ikisi de geçerli yüzde 11,11. Genel iş dünyası 5. Spor, tarım ve gıda, hukuk 3’er. Finans ve müzik 2’şer. Mobilya ve savunma 1’er. Kodlanmış sektör belgesi 99, kodlanmamış 111. Özette sağlık, en sık dört sektör arasında anılıyor. Tablo, eğlenceyi sağlıkla aynı sayıda tutuyor ve hizmeti eğitimin önüne koyuyor. Teknoloji payının yüksek olması, yazarlara göre şaşırtıcı değil. Üreten, uygulayan ve tanıtan sektör, mecrada da en çok konuşan sektör.
Asistan, danışman, eğitmen, içerik üretici
Özet, yapay zekânın insanların yerini aldığı meslekler arasında en çok asistan, danışman, eğitmen ve içerik üretici rollerini sayıyor. Tablo 3 bu sıralamayı belge sayısıyla açıyor. Kodlanmış 106 belgenin geçerli dağılımında “yok” kategorisi yüzde 25,47 ile hâlâ en geniş dilim. Yani her reklam bir meslek ikamesi kurmuyor. Meslek verilenlerde satış ve çağrı merkezi asistanlığı 19 belge, geçerli yüzde 17,92. Video ve görsel efekt uzmanlığı 13 belge, yüzde 12,26. Danışmanlık ile eğitmen, öğretmen ve akademisyen rolleri 9’ar belge, yüzde 8,49. Tasarımcı ve fotoğraf editörü 8. Etkileyici ile kreatif ve içerik üreticisi 7’şer. Koç 5. Müzisyen ve aranjör 4. İç mimar ve antrenör 3’er. Psikolog, sunucu ve podcast 2’şer. Astrolog, barista ve avukat birer belge. Çevirmen satırı tabloda iki kez geçiyor. Bu yüzden çevirmen sayısını tek bir yüzdeye indirgemek, tablonun kendi hâline bakınca temiz değil.
Asistan örnekleri çağrı merkezini dönüştürme, alışveriş yardımı, özgeçmiş ve ön yazı, uyarı ve canlı cevap etrafında toplanıyor. Danışmanlıkta satış ve dövme seçimi gibi uçlar var. Eğitimde İngilizce konuşma, soru hazırlama ve YKS’ye hazırlık geçiyor. Yaratıcı tarafta tasarım, görsel işleme ve logo var. Etkileyici olarak ürün tanıtan, mülakat ya da uyku koçu olan, şarkı sözü yazan örnekler de kodlanmış. Bunun tersi reklamlar da var. Bir antrenör, programını sohbet botuna yazdıran genç meslektaşlarını ayırıyor. Bir psikolog, yapay zekânın empati kurmadığını, taklit ettiğini anlatıyor. Yazarlar bu iki yönü birlikte okuyor. İkame hem doğrudan kuruluyor hem de “ben kullanmıyorum” diyerek dolaylı kuruluyor.
Yüz hâlâ çoğunlukla insan, avatar varsa kadın
Karakter türünde kodlanmış belgelerin yüzde 43,88’i insan. Pür yapay zekâ yüzde 30,61. İnsan ile yapay zekânın birlikte durduğu hibrit yüzde 14,29. Diğer yüzde 11,22. İnsan temsili, yazarlara göre özellikle uzman görüşü, hukuk, psikoloji ve sağlıkta güven ve otorite için duruyor. Avatar tablosu ayrıca duruyor. Kodlanmış belgelerin yüzde 65,31’inde avatar yok. Avatar kadın 30 belge, geçerli yüzde 30,61. Avatar erkek 13 belge, yüzde 13,27. Özetteki “kadın figürler erkeklere göre iki kat fazla” cümlesi, 30’a 13’lük bu farkın yuvarlak hâli. Arkadaş bulma vaadiyle çalışan uygulamalarda avatar kullanılan örneklerin tamamının kadın figür olduğu da saptanmış. Avatarın olmadığı çoğunluk, yapay zekânın çoğu reklamda yüzü olmayan bir sistem olarak kaldığını gösteriyor.
Ses ikna ediyor, vaat analiz ve hız
Dil tonunda kodlanmış belgelerin geçerli yüzdesi ikna edici ve satış odaklı üslupta yüzde 61,17. Samimi ve dostane üslup yüzde 38,83. Resmi yüzde 16,50. Yaratıcı yüzde 13,59. Eğlenceli yüzde 12,62. Otoriter yüzde 11,65. Empatik yüzde 9,71. Bir belgede birden fazla ton kodlanabildiği için bu geçerli yüzdeler 100’e tamamlanmıyor. Özetin “ikna edici ve samimi üslup öne çıkmıştır” cümlesi, ilk iki sıranın adı.
Yapay zekâya yüklenen misyonda en sık kod, iyi analiz ve muhakeme: yüzde 34,2. İkinci, sana özel ve kişiselleştirilmiş: yüzde 30,8. Üçüncü, hızlı: yüzde 27,5. Analiz kodu futbol, cilt, kalabalık, performans, mülakat, fiyat, embriyo seçimi ve kripto sinyali gibi dağınık işlere yayılmış. Kişiselleştirme, uyumlu kişiyi bulmaktan fotoğraftan istenmeyen kişiyi çıkarmaya kadar uzanıyor. Hız, saniyeler içinde sonuç ve otomatik işlem vaadi. Yazarlar, yakınlık analizinde analiz kodunun en çok teknoloji sektörü, insan temsili, ikna edici ve samimi ton ile kişiselleştirme koduna yanaştığını yazıyor. Kişiselleştirme kodu ise en çok teknoloji, kadın avatar ve ikna edici tonla birlikte duruyor.
Sektör ve meslek yüzdelerini yan yana okurken bir uyarı gerekli. Geçerli yüzde, kodlanmış belgeler içindeki pay. Bir belgede birden fazla sektör ya da birden fazla meslek kodu bulunabildiği için bu paylar bir pastanın dilimleri gibi 100’e toplanmak zorunda değil. Teknoloji için yüzde 49,49, 99 kodlanmış sektör belgesinin yaklaşık yarısında bu kodun geçtiği anlamına geliyor. Asistanlık için yüzde 17,92 de 106 kodlanmış meslek belgesi içindeki pay. 105 reklamın yüzde 18’i yalnızca asistan reklamıdır demek, tablonun kurduğu hesabı aşar.
Bu çalışma neyi kanıtlamaz
105 video, bir haftalık amaçlı bir örneklem. Türkiye’deki bütün Instagram reklamlarının evreni değil. Yüzdeler 210 belgelik kodlama yığınına ait. Kodlanmayan belgeler tabloda ayrıca duruyor. Sonuç bölümü, temsillerin en yoğun teknoloji sektöründe üretildiğini, ardından eğitim, sağlık ve eğlenceyi sayıyor. Hizmetin tablodaki ikinci sırası, bu özet cümlede aynı sırayla tekrarlanmıyor. Okurken tabloya bakmak, özete bakmaktan daha net. Yazarların kendi uyarısı da sert. Çağrı merkezinden reklam üretimine, hukuki danışmanlıktan eğitime kadar yapay zekânın hızlı, hatasız ve risksiz çalıştığı vurgusu, teknolojiye mutlak bir güven duygusu işliyor. Sağlıkta “en iyi embriyo seçimi” gibi kritik bir iddiayı bile yanılmayacak bir sistem gibi sunan reklamlar, bu güvenin en uç örneği diye anılıyor. Reklamın vaadi ile aracın sınırı, bu metinlerde çoğu zaman aynı cümlede.
Kaynak: Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi
